8.11.2026 r. w ramach cyklu „Spotkanie z dokumentem” w Muzeum Historii Polski w Warszawie odbył się pokaz filmu dokumentalnego „Ostatni Cygan w Oświęcimiu” (1994) w reżyserii Marii Zmarz-Koczanowicz i Dżamili Ankiewicz. Wydarzenie zostało zorganizowane w partnerstwie z Centrum Historii i Kultury Romów w Oświęcimiu oraz Stowarzyszenia Romów w Polsce, w ramach przypadającego na 5 listopada Międzynarodowego Dnia Języka Romskiego.

Publiczność powitał Krzysztof Niewiadomski, zastępca dyrektora ds. programowych MHP.

Film stanowi poruszającą i wielowymiarową opowieść o Romanie Kwiatkowskim – współzałożycielu i prezesie Stowarzyszenia Romów w Polsce – a zarazem głęboką refleksję nad historią romskiej obecności w Polsce, tragedią Zagłady, polityką przymusowej asymilacji w czasach PRL oraz mechanizmami uprzedzeń.

Po projekcji odbyła się poruszająca dyskusja, w której wzięli udział: reżyserka Maria Zmarz-Koczanowicz, prezes Stowarzyszenia Romów w Polsce Roman Kwiatkowski oraz Bogdan Białek prezes Stowarzyszenia im. Jana Karskiego. Rozmowę poprowadziła Anita Piotrowska – krytyczka filmowa z „Tygodnika Powszechnego” i kuratorka cyklu.

Panel stał się dla zgromadzonych prawdziwą podróżą poprzez wspomnienia, sztukę i autentyczne emocje. Debatowano nad kulisami powstawania filmu, doświadczeniem antycyganizmu oraz zmianami społeczno-kulturowymi zachodzącymi w Polsce. Szczególny nacisk położono na konieczność ciągłego wzmacniania edukacji, która pozostaje jedyną prawdziwą „odtrutką” na antysemityzm i antycyganizm. Bogdan Białek wnikliwie przybliżył mechanizmy i okoliczności historyczno-społeczne, które prowadzą do pogromów i aktów nienawiści.

Mimo trudnych i bolesnych tematów spotkanie było pełne uroku, nadziei, optymizmu oraz przede wszystkim – konsekwentnego szukania w drugim człowieku dobra, zrozumienia i prawdziwego dialogu.

Składamy serdeczne podziękowania Muzeum Historii Polski za zaproszenie, wspaniałą gościnę oraz partnerstwo w tym ważnym wydarzeniu, a także „Tygodnikowi Powszechnemu” za współtworzenie przestrzeni do pogłębionej refleksji nad pamięcią i kulturą.

Od lewej: reżyserka Maria Zmarz-Koczanowicz, prezes Stowarzyszenia Romów w Polsce Roman Kwiatkowski, prezes Stowarzyszenia im. Jana Karskiego Bogdan Białek oraz krytyczka filmowa Anita Piotrowska, kuratorka cyklu.