82. rocznica likwidacji „Zigeunerlager” w KL Auschwitz-Birkenau

2 sierpnia 2026 r. na terenie byłego niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego i zagłady Auschwitz II–Birkenau odbyły się uroczystości upamiętniające 82. rocznicę likwidacji tzw. „Zigeunerlager” oraz Europejski Dzień Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti.

Tegoroczne obchody miały szczególny wymiar. W 2026 roku przypada 15. rocznica ustanowienia przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej 2 sierpnia Dniem Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti oraz 11. rocznica ustanowienia przez Parlament Europejskim Europejskiego Dnia Pamięci o Zagładzie Romów i Sinti. W tym roku mija również 25 lat od otwarcia w Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau stałej ekspozycji „Zagłada Romów Europejskich”.

W miejscu, gdzie w nocy z 2 na 3 sierpnia 1944 roku Niemcy zamordowali blisko 4300 ostatnich więźniów romskiego obozu rodzinnego – kobiet, mężczyzn, osób starszych i dzieci – hołd ofiarom oddali przedstawiciele najwyższych władz państwowych, instytucji europejskich, organizacji romskich oraz delegacje z wielu krajów.

W uroczystości uczestniczyli m.in. Wicemarszałek Sejmu RP Szymon Hołownia, Przewodnicząca Zgromadzenia Parlamentarnego Rady Europy Petra Bayr, Przewodnicząca Komitetu Ministrów Rady Europy i Minister Spraw Zagranicznych Księstwa Monako Isabelle Berro-Amadeï, Sekretarz Stanu w Ministerstwie Edukacji, Rodziny, Seniorów, Kobiet i Młodzieży Republiki Federalnej Niemiec Michael Brand, prof. Grzegorz Berendt, przedstawiciel Kancelarii Prezydenta RP, Piotr Wiślicki, Przewodniczący Zarządu Stowarzyszenia Żydowski Instytut Historyczny w Polsce, reprezentanci administracji rządowej i samorządowej, korpusu dyplomatycznego oraz przedstawiciele społeczności romskich z licznych krajów Europy.

Uroczystość otworzył Roman Kwiatkowski, Prezes Stowarzyszenia Romów w Polsce, który przypomniał, że za każdą liczbą ofiar Zagłady kryje się konkretny człowiek – jego imię, rodzina i historia.

– Za każdą z tych liczb kryje się człowiek. Imię. Rodzina. Historia – podkreślił.

W swoim wystąpieniu zwrócił uwagę, że pamięć o Zagładzie Romów i Sinti nie może być jedynie wspomnieniem przeszłości. Musi być żywym zobowiązaniem do edukacji, ochrony miejsc pamięci oraz przeciwdziałania wszelkim formom nienawiści i wykluczenia.

Szczególne znaczenie podczas uroczystości miały świadectwa osób, które przypomniały, że historia Zagłady Romów i Sinti jest historią konkretnych rodzin i ludzkich dramatów.

Dieter Flack, przedstawiciel niemieckich Sinti, opowiedział o losach swojej rodziny, której członkowie zostali deportowani do Auschwitz-Birkenau. Jego dziadkowie, ciotka i jej dzieci trafili do obozu transportem z Austrii w 1943 roku. W swoim wystąpieniu mówił o pamięci rodzinnej, doświadczeniu prześladowań oraz o konieczności przekazywania prawdy historycznej kolejnym pokoleniom.

Zwrócił również uwagę na współczesne zagrożenia związane z rosnącą liczbą przypadków antycyganizmu i dyskryminacji Sinti i Romów w Europie. Podkreślił, że hasło „Nigdy więcej” nie może pozostać jedynie pustym sloganem, lecz musi oznaczać konkretne działania – szczególnie w obszarze edukacji i przeciwdziałania uprzedzeniom.

Poruszające świadectwo wygłosił również Rudolf Murka z Czech, który podzielił się historią swojej rodziny. Opowiedział o swoim ojcu, który jako dziecko ocalał z wojennego dramatu, lecz stracił w Auschwitz-Birkenau rodziców i rodzeństwo. Przywołał losy Romów z terenów Czech i Moraw deportowanych do obozów w Letech i Hodoníně u Kunštátu, a następnie do Auschwitz-Birkenau. Jego wystąpienie było przypomnieniem, że za historią Zagłady stoją tysiące indywidualnych tragedii rodzin, których pamięć pozostaje żywa do dziś.

Wystąpienia uczestników obchodów połączyło wspólne przesłanie – pamięć o Zagładzie Romów i Sinti jest nie tylko obowiązkiem wobec ofiar, ale także zobowiązaniem wobec przyszłości. Mówcy podkreślali konieczność ochrony praw człowieka, walki z rasizmem, antycyganizmem i wszelkimi przejawami dyskryminacji.

Romani Rose, przewodniczący Centralnej Rady Niemieckich Sinti i Romów, zwrócił uwagę, że mimo doświadczeń XX wieku Europa nadal musi mierzyć się z odradzającymi się ruchami skrajnymi, rasizmem i antycyganizmem. Przywołał słowa papieża Leona XIV, że wojna jest „hańbą dla ludzkości”, oraz apel papieża Franciszka o przezwyciężenie „globalizacji obojętności”, która odbiera ludziom zdolność reagowania na cierpienie innych.

Podkreślił, że historia pokazuje, do czego prowadzą obojętność i stopniowe odbieranie ludziom godności. Zaapelował do Rady Europy i Unii Europejskiej o większe zaangażowanie w edukację historyczną oraz włączenie historii Zagłady Romów i Sinti, a także romskiego dziedzictwa kulturowego, do programów nauczania w Europie.

Michael Brand, reprezentujący Republikę Federalną Niemiec, oddał hołd ofiarom Zagłady Romów i Sinti oraz podkreślił pełną odpowiedzialność Niemiec za dokonane ludobójstwo. Zaznaczył, że pamięć jest najważniejszą ochroną przed zapomnieniem, a słowa „Nigdy więcej” nie mogą stać się pustym sloganem.

Podkreślił również, że Auschwitz pozostaje miejscem, które przypomina światu, do czego prowadzą rasizm, nienawiść i obojętność. Wezwał do zdecydowanego przeciwstawiania się wszelkim ideologiom opartym na pogardzie wobec drugiego człowieka.

Isabelle Berro-Amadeï, Minister Spraw Zagranicznych Księstwa Monako i Przewodnicząca Komitetu Ministrów Rady Europy, podkreśliła zaangażowanie Rady Europy w ochronę pamięci o Holokauście oraz walkę z negacjonizmem, rasizmem i antycyganizmem. Zaznaczyła, że pamięć o Auschwitz jest głosem w obronie humanizmu, godności człowieka i europejskich wartości.

Wicemarszałek Sejmu RP Szymon Hołownia przypomniał, że obowiązkiem współczesnych jest przywracanie ofiarom imion, twarzy i ludzkiej godności.

Odwołując się do słów Mariana Turskiego, że „Auschwitz nie spadło z nieba”, podkreślił, że zbrodnie tej skali poprzedzają zawsze obojętność, manipulowanie językiem i stopniowe wykluczanie całych grup społecznych.

Marszałek wskazał, że Sejm Rzeczypospolitej Polskiej pozostaje wierny zobowiązaniu do zachowania pamięci o ofiarach Zagłady Romów i Sinti, a Auschwitz musi pozostać miejscem szczególnej odpowiedzialności i pamięci.

Podczas uroczystości odczytano również list Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej skierowany do uczestników obchodów. Prezydent podkreślił, że Porajmos pozostaje jedną z najtragiczniejszych kart historii II wojny światowej, a KL Auschwitz-Birkenau stał się symbolem zagłady Romów i Sinti.

Oddając hołd ofiarom, Prezydent zaznaczył, że współczesne społeczeństwa mają obowiązek zdecydowanie przeciwstawiać się wszelkim przejawom nazizmu, rasizmu i szowinizmu. Podkreślił, że pamięć o Porajmos powinna pozostać trwałym ostrzeżeniem dla przyszłych pokoleń.

Ostatnim mówcą podczas uroczystości był Piotr Wiślicki, przedstawiciel społeczności żydowskiej, który zwrócił uwagę na wspólne doświadczenie Zagłady Żydów oraz Romów i Sinti. Przywołując słowa romskiej poetki Papuszy, przypomniał o cierpieniu ludzi, których głos przez dziesięciolecia pozostawał zbyt słabo obecny w pamięci historycznej Europy.

Podkreślił, że Zagłada Romów i Sinti przez wiele lat pozostawała na marginesie opowieści o Holokauście, również wśród tych, którzy sami doświadczyli niemieckich zbrodni. Zaznaczył, że pełna pamięć o ofiarach wymaga solidarności między społecznościami dotkniętymi Zagładą oraz wspólnej troski o zachowanie prawdy historycznej dla przyszłych pokoleń.

Kulminacyjnym momentem uroczystości było złożenie wieńców i kwiatów pod Pomnikiem Pamięci Pomordowanych Romów i Sinti oraz chwila ciszy poświęcona wszystkim ofiarom niemieckiego nazistowskiego terroru.

Tegoroczne obchody po raz kolejny przypomniały, że Zagłada Romów i Sinti stanowi integralną część europejskiej pamięci o Holokauście i II wojnie światowej. W obliczu współczesnych zagrożeń – wzrostu nienawiści, rasizmu i prób fałszowania historii – przesłanie płynące z Auschwitz pozostaje niezmienne: pamięć o ofiarach jest obowiązkiem wobec przeszłości i odpowiedzialnością za przyszłość.

Głównymi organizatorami obchodów było Stowarzyszenie Romów w Polsce, Centralna Rada Niemieckich Sinti i Romów we współpracy z Centrum Historii i Kultury Romów w Oświęcimiu i Państwowym Muzeum Auschwitz-Birkenau.