8 kwietnia 1971 roku w Chelsfield pod Londynem doszło do wydarzenia, które zmieniło bieg historii największej mniejszości w Europie. To właśnie tam, podczas Pierwszego Światowego Kongresu Romów, społeczność rozproszona po całym kontynencie po raz pierwszy przemówiła jednym głosem. Ustanowiono flagę – błękit nieba i zieleń ziemi przecięte czerwonym kołem wozu – oraz hymn „Gelem, Gelem”. Te symbole nie były jedynie ozdobą. Stały się fundamentem nowoczesnego ruchu emancypacyjnego.

Od tamtej pory 8 kwietnia przypomina światu, że Romowie nie są jedynie „obiektem badań” czy „folklorystyczną ciekawostką”. Są narodem posiadającym własną historię, kulturę i polityczną podmiotowość.

Centrum Historii i Kultury Romów w Oświęcimiu, jako małopolska instytucja kultury finansowa przez Samorząd Województwa Małopolskiego, świętuje ten dzień, wychodząc poza utarte schematy i budując przestrzeń dialogu pomiędzy tradycją a nowoczesnością. To właśnie dzięki konsekwentnemu zaangażowaniu i wsparciu Województwa Małopolskiego możliwa jest realizacja długofalowej strategii ochrony i promocji dziedzictwa romskiego – zarówno na poziomie regionalnym, jak i ogólnopolskim oraz europejskim. Małopolska odgrywa dziś kluczową rolę ośrodka instytucjonalnego wsparcia kultury romskiej w Polsce.

Tegoroczne obchody mają wymiar szczególny – wpisują się bowiem w szerszy kontekst wzmacniania obecności kultury romskiej w przestrzeni publicznej oraz budowania trwałych mechanizmów jej ochrony.

Już 10 kwietnia o godz. 17:00 w Książnicy Beskidzkiej w Bielsku-Białej – mieście pełniącym w 2026 roku rolę Polskiej Stolicy Kultury – otworzymy wystawę „Rom, Obywatel, Europejczyk”. Ekspozycja, poprzez język plakatu jako narzędzia dialogu społecznego, stawia fundamentalne pytania o wolność, tożsamość i miejsce Romów we współczesnej Europie.

W Bielsku-Białej wydarzeniu towarzyszyć będzie również debata z udziałem zaproszonych gości, w tym dyrektora CHIKR Władysława Kwiatkowskiego, która stanie się przestrzenią refleksji nad współczesnymi wyzwaniami stojącymi przed ochroną i promocją dziedzictwa romskiego.

Jedną z atrakcji wydarzenia będzie projekcja filmu dokumentalnego „Romowie – historia i kultura”, zrealizowanego przez Matta Subietę w technologii AI, który przybliży widzom bogactwo tradycji i dziedzictwa tej społeczności. Wieczór dopełni recital Józefa Mersteina Jochymczyka, jednego z najwybitniejszych przedstawicieli sinti jazzu w Polsce.

Kulminacją obchodów będzie konferencja „Dziedzictwo kulturowe Romów w Polsce i jego ochrona”, która odbędzie się 21 kwietnia o godz. 11:00 w gmachu Senatu RP (sala 217). Wydarzenie uroczyście otworzy Marszałek Senatu, Małgorzata Kidawa-Błońska. W konferencji wezmą udział przedstawiciele rządu: Wiceminister Spraw Zagranicznych Władysław T. Bartoszewski oraz Wiceminister Spraw Wewnętrznych i Administracji Tomasz Szymański. Głos naukowy zapewnią wybitni badacze: prof. Lech Mróz oraz dr hab. Sławomir Kapralski.

W wydarzeniu weźmie również udział przedstawiciel Samorządu Województwa Małopolskiego – Grzegorz Sobol, Zastępca Dyrektora ds. rozwoju kultury w regionie w Departamencie Kultury i Dziedzictwa Narodowego Urzędu Marszałkowskiego Województwa Małopolskiego – co stanowi wyraz realnego, instytucjonalnego zaangażowania regionu w rozwój polityk kulturalnych oraz ochronę dziedzictwa romskiego.

Uczestnicy będą mogli zobaczyć również wystawę autorstwa Piotra Wójcika „Romowie. Historia i kultura” – wielowymiarowy zapis losów społeczności romskiej od przeszłości po współczesne wyzwania XXI wieku.

Wystawa ta ma szczególny wymiar – jej międzynarodowa premiera odbyła się w kwietniu 2025 roku w Parlamencie Europejskim w Brukseli, w ramach polskiej prezydencji w Unii Europejskiej. Powstała dzięki wsparciu Ministerstwa Spraw Zagranicznych i jest wspólną inicjatywą realizowaną przez Centrum Historii i Kultury Romów, Stowarzyszenie Romów w Polsce oraz Senacką Komisję Kultury i Środków Przekazu.

Czy technologia AI może pomóc w zachowaniu historii? Czy sztuka plakatu może być skuteczniejsza niż podręcznik do wiedzy o społeczeństwie?

Te pytania będą nam towarzyszyć przez cały kwiecień – miesiąc refleksji, dialogu i budowania mostów pomiędzy pamięcią a przyszłością.