21–22 października 1981 roku w Oświęcimiu doszło do jednego z najbardziej bolesnych i długotrwale przemilczanych wydarzeń w powojennej historii polsko-romskich relacji — pogromu miejscowej społeczności romskiej.

Bezpośrednim pretekstem stała się bójka w jednym z oświęcimskich barów. Szybko jednak konflikt między kilkoma osobami przekształcił się w zbiorowy atak wymierzony nie w konkretnych sprawców, lecz w całą romską społeczność miasta. Wokół wydarzeń krążyły plotki i fałszywe pogłoski, które podsycały nastroje wrogości i przygotowały grunt pod przemoc.

W nocy z 21 na 22 października 1981 roku tłum zaatakował romskie domy i mieszkania. Wybijano szyby, demolowano dobytek, obrzucano budynki kamieniami i butelkami z benzyną, podpalano samochody. Część pojazdów spychano do rzeki Soły. Milicja interweniowała przez dwa dni; dzięki temu, według zachowanych relacji, udało się zapobiec ofiarom śmiertelnym. Mimo to pogrom pozostawił trwały ślad w życiu oświęcimskich Romów.

Po wydarzeniach pojawiły się głosy żądające usunięcia Romów z miasta. W obliczu trwającego zagrożenia i braku realnego poczucia bezpieczeństwa większość oświęcimskiej społeczności romskiej opuściła Polskę. Wyjechała głównie do Szwecji i Republiki Federalnej Niemiec. Dla wielu rodzin była to przymusowa emigracja — rozstanie z domem, miejscem pracy, sąsiadami i własną historią.

Pogrom oświęcimski przez dziesięciolecia pozostawał niemal nieobecny w publicznej debacie. Dziś przypominamy o nim nie tylko po to, by oddać hołd tym, którzy doświadczyli przemocy i zostali zmuszeni do opuszczenia domu, ale także po to, by przeciwstawić się obojętności wobec mowy nienawiści, stereotypów i antyromskich uprzedzeń.

Pamięć o wydarzeniach z października 1981 roku jest szczególnie ważna w Oświęcimiu — mieście nierozerwalnie związanym z pamięcią o Zagładzie Romów i Sinti w KL Auschwitz-Birkenau. Historia pogromu przypomina, że dyskryminacja nie kończyła się wraz z II wojną światową, a ochrona godności, bezpieczeństwa i równego traktowania każdej mniejszości pozostaje obowiązkiem nas wszystkich.

Pamięć jest formą odpowiedzialności.